Serbest fon: hukuki çerçeve

Resmî düzenleme

Hukuki yeri

III-52.1 m.6/1-d, katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulmuş fonları kapsayan şemsiye fonu “serbest şemsiye fon” olarak sayar. Serbest fon bu şemsiye fona bağlı ihraç edilir ve III-52.1’e tabi bir yatırım fonudur. Aynı tebliğin m.1/2 hükmü borsa yatırım fonlarını, gayrimenkul yatırım fonlarını ve girişim sermayesi yatırım fonlarını kapsam dışında tutar. GYF ve GSYF payları da nitelikli yatırımcıya satılır, ama ayrı tebliğlere bağlıdır; kuralları GYF ve GSYF payını kimler alabilir sayfasındadır.

Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber’in (i-SPK.52.4) 2(a)(i) bendi, fon unvanında bağlı olunan şemsiye fonun türünü gösteren ibareyi zorunlu tutar. Rehber’in serbest fon hükümleri de unvandaki ibareye göre ayrılır: “döviz”, “yabancı”, “para piyasası”, “kısa vadeli” veya “özel” ibaresi farklı kural doğurur.

Serbest fonun özel hükümleri III-52.1 m.25’tedir. Rehber’in 4.3, 7.9 ve 9.5. maddeleri bu hükümleri tamamlar. Tebliğ Resmî Gazete’de yayımlanan düzenlemedir; Rehber, Kurul kararıyla değişen ilke kararıdır. Rehber 4.3’ün son değişikliği 26 Ekim 2026 tarihli ve 75/1897 sayılı karardır.

Resmî düzenleme

Kim yatırım yapabilir

Serbest fon payı yalnız nitelikli yatırımcıya satılır. Satışı yapan kuruluş, yatırımcının nitelikli yatırımcı vasfına dair bilgi ve belgeyi temin edip düzenli tutar (m.25/4). Fon TEFAS’ta işlem görse de pay yalnız nitelikli yatırımcıya satılır (Rehber 6.8(c)). Kimin nitelikli sayıldığı ve satıştaki kontrol serbest fona kimler yatırım yapabilir sayfasındadır.

Resmî düzenleme

Portföy, risk ve yönetici

m.25/1, serbest fonu 17 ila 24. maddelerdeki portföy ve işlem sınırlamalarının dışında bırakır; fon, KAP sayfasındaki yatırım stratejisi ve limitler dahilinde yatırım yapar. Rehber 4.3/1 bu muafiyeti oransal sınırlarla sınırlı okur: oransal sınır dışındaki şartlar serbest fona da uygulanır ve 28 Ağustos 2026 tarihli kararla serbest fona özgü oransal sınırlar getirildi; 29 Ağustos 2026’daki aşımlar 31 Ocak 2027’ye kadar giderilir. Unvanında döviz, yabancı veya para piyasası/kısa vadeli ibaresi bulunan serbest fon bu sınırlara tabi değildir. Oranlar ve uyum takvimi serbest fon portföy sınırlamaları sayfasındadır.

Swap dahil türev araçlar portföye alınabilir; bunlardan doğan risk limitleri KAP sayfasında yazılır, aşılırsa kurucunun yönetim kurulu uyum tedbiri alır ve KAP’ta ilan eder (m.25/7). Piyasa riski RMD yöntemiyle ölçülür; uygulanan kaldıraç seviyesi ve risk limitlerine uyum aylık olarak pay sahiplerine bildirilir (Rehber 7.9).

Serbest fonun bütün portföy yöneticilerinin Sermaye Piyasası Faaliyetleri İleri Düzey Lisansı ile Türev Araçlar Lisansına ve bu fonlar konusunda gerekli bilgi ve tecrübeye sahip olması gerekir (m.25/5).

Resmî düzenleme

Fiyat ve iade

Fonlarda birim pay değerinin günlük hesaplanıp ilan edilmesi esastır (m.14/4). Serbest fonda pay fiyatı en az ayda bir hesaplanıp yatırımcıya bildirilir; günlük hesaplama kuralı uygulanmaz (m.25/9). Birim pay değerini belirli dönemlerde hesaplayan fon, 2 Ocak 2025’ten beri günlük referans birim pay değeri hesaplar ve açıklar (Rehber 8.4).

KAP sayfasındaki alım satım esaslarında payların fona iadesi için fiyat ilan süresinden farklı ve daha uzun süreler belirlenebilir (m.25/11). Bu fıkra iade süresine üst sınır yazmaz. Somut fonun süresi KAP sayfasındaki alım satım esaslarından okunur.

m.15/3, izahnamede hüküm bulunması ve Borsanın uygun görmesi şartıyla payların borsada işlem görmesine izin verir. Bu fıkra serbest fona uygulanmaz (m.25/3).

Resmî düzenleme

Değişikliğin duyurulması

Yatırım stratejisi, karşılaştırma ölçütü veya eşik değer, yatırım amacı, sınırlamalar, riskler, alım satım esasları, fona katılma ve ayrılma şartları ile yönetim ücreti oranı ve risk limitlerinin artırılmasına ilişkin KAP bilgisinde değişiklik, yürürlükten en az 30 gün önce fonun KAP sayfasında duyurulur (m.25/16). Yatırım kararını etkileyebilecek ve önceden bilinmesi gereken izahname değişikliklerinde de duyuru en az 30 gün önce yapılır (m.25/8).

Rehber 4.3/7, m.25/8’deki süreye bir istisna getirir: likidite riski yönetimi kapsamında, yalnız iade taleplerini karşılamak amacıyla fiyat hesaplama sıklığı ve iade esasları yeniden belirlenirse, değişiklik m.25/8’deki süre beklenmeden KAP’ta ilan edilir ve aynı gün Kurula yazılı bilgi verilir. Rehber m.25/16’yı anmaz; iade esasları KAP sayfasında yer aldığından bu durumda m.25/16’daki 30 günlük sürenin nasıl uygulanacağı metinde açık değildir.

Resmî düzenleme

İzahname, bilgi formu ve KAP

Pay ihracı için izahnamenin Kurulca onaylanması gerekir; izahnamenin asgari unsurları Ek-2’dedir ve serbest fon hükümleri saklıdır (m.11/3). Serbest fon izahnamesinde yalnız Ek-2’nin (a), (b) ve (ğ) bentleri yer alır: fonun unvanı, türü ve süresi; kurucunun, yöneticinin ve portföy saklayıcısının unvanı ve adresleri; fon malvarlığından yapılabilecek harcamalar. Diğer unsurlar, karşılaştırma ölçütü veya eşik değerin belirlenme esasları ve yönetim ücreti oranı KAP sayfasında ilan edilir (m.25/14). 1 Mart 2024 değişikliğiyle (III-52.1.e) eklenen Geçici m.4’e göre, bu değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihte izahnamesi onaylı serbest fonlar için bu fıkraya uyum ihtiyaridir.

Kurucu, KAP sayfasındaki bu bilgilerin Kurul düzenlemelerine uyumundan, içtüzük ve izahnameyle tutarlılığından, doğruluğundan, güncelliğinden ve yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgiden doğan zararlardan sorumludur (m.25/14). Belgenin uyuşmazlıkta okunuşu fon izahnamesi ve yatırımcı bilgi formu sayfasındadır.

Serbest fonda yatırımcı bilgi formu ihtiyaridir. Payları TEFAS’ta işlem görecek serbest fonda izahnamede bu yönde hüküm bulunması ve formun KAP’ta ilanı zorunludur. TEFAS’taki serbest fon haftalık portföy dağılım raporunu dönemi izleyen üç iş günü içinde KAP’ta ilan eder (Rehber 9.5).

Resmî düzenleme

TEFAS ve yatırımcı sayısı

Serbest fonun payları ancak kurucunun talebiyle TEFAS kapsamına alınabilir (Rehber 6.8(c)). Özel fonların payları TEFAS’ta işlem görmez (6.8(b)).

Unvanında “özel” ibaresi bulunmayan ve TEFAS’ta işlem görmeyen serbest fonda portföy saklayıcısı, ilk satışın yapıldığı ayı izleyen ikinci ayın sonundan başlayarak her ay sonu yatırımcı sayısını kontrol eder. Bir ayda 15 gün veya daha uzun süre yatırımcı sayısı 50 ve altında kalırsa en geç 5 iş günü içinde Kurula yazılı bilgi verilir. Sayımda kurucunun ve yöneticinin ortakları, yönetim kurulu üyeleri ve yöneticileri, kurucunun diğer fonları ile borsa yatırım fonları, emeklilik yatırım fonları, GSYF ve GYF dikkate alınmaz. Bildirimden sonraki en geç 10 iş günü içinde kurucu, fonun özel fona dönüştürülmesi, birleştirilmesi, TEFAS’ta işlem görmesi veya tasfiyesi için Kurula başvurur. Bu düzenlemeden önce ihraç edilen fonlarda kontrol 31 Aralık 2026’dan itibaren yapılır (Rehber 4.3/4).

Resmî düzenleme

Gider ve performans ücreti

Fonlarda yönetim ücreti dahil fondan karşılanan giderlerin üst sınırı, Ek-4’teki azami oranları aşmamak üzere bilgilendirme dokümanlarında belirlenir. Üç aylık dönemlerin sonunda yapılan kontrolde aşan tutar beş iş günü içinde fona iade edilir (m.33/1). 33. madde serbest fona uygulanmaz (m.25/6).

VII-128.5 m.10/1’e göre kolektif yatırım kuruluşlarında performansa dayalı yönetim ücreti oranı azami %20 olarak belirlenebilir; serbest yatırım fonları, özel fonlar ve yabancı kolektif yatırım kuruluşları bu tavanın dışındadır. Ücretin tahakkuku için yüksek iz değerin aşılması ve nispi getirinin pozitif olması gerekir (m.10/3). Yalnız endekslerden oluşan eşik değer en fazla iki bileşen içerebilir (Rehber 4.3/6).

Sınır

Bu sayfa neyi söylemez

Bir fonun serbest fon olması, kurucunun veya satış yapan kuruluşun sorumluluğunu tek başına kurmaz ya da kaldırmaz. Stratejiye aykırılık yatırım stratejisine aykırılık, sınır aşımının sonucu portföy sınırlarının ihlali sayfasındadır.

Somut bir fonun hangi rejime girdiği unvanından, izahnamesinden ve KAP sayfasından okunur. 2026’da tasfiyesine karar verilen fonların sınıfı fon veri tabanında resmî unvandan işlenmiştir.